मराठी व हिंदी आदिवासी कादंबऱ्यांतील जीवनसंघर्ष, सांस्कृतिक अस्मिता आणि सामाजिक वास्तव : एक तुलनात्मक अभ्यास

Abstract

प्रस्तुत शोधनिबंधात निवडक मराठी व हिंदी आदिवासी कादंबऱ्यांच्या आधारे जीवनसंघर्ष, सांस्कृतिक अस्मिता आणि सामाजिक वास्तव यांचा तुलनात्मक अभ्यास केला आहे. मराठीतील जैत रे जैत, तृष्णा, टाहो, वाडा आणि हिंदीतील कब तक पुकारूँ, जंगल के फूल, धार, पार या कादंबऱ्यांना केंद्रस्थानी ठेवून आदिवासी जीवनाचे विविध स्तर उलगडले आहेत. या साहित्यकृतींमध्ये गरिबी, भूक, भूमिहीनता, जंगलावरील निर्बंध, सावकारी, प्रशासकीय दडपण, विस्थापन आणि स्त्रीचे दुहेरी शोषण ही जीवनसंघर्षाची प्रमुख रूपे दिसतात. त्याचबरोबर लोकगीत, नृत्य, बोली, देवपरंपरा, सामूहिक श्रम आणि निसर्गाशी असलेले सहजीवी नाते सांस्कृतिक अस्मितेला आकार देते. तुलनात्मक व समाजशास्त्रीय पाठविश्लेषणातून असे स्पष्ट होते की आदिवासी कादंबरी केवळ दुःखाचा दस्तऐवज नाही, ती स्वत्व, प्रतिकार आणि पर्यायी विकासदृष्टीची साहित्यिक अभिव्यक्ती आहे. मराठीतील आत्मानुभवप्रधान स्वर आणि हिंदीतील व्यापक सामाजिक-राजकीय पट परस्परपूरक ठरतात. दोन्ही भाषांतील लेखन मुख्य प्रवाहाच्या विकासकल्पनेसमोर जल-जंगल-जमीन आणि मानवी प्रतिष्ठेचा मूलभूत प्रश्न उभा करते. त्यामुळे आदिवासी समाजाच्या बदलत्या आत्मभानाचा, राजकीय जागृतीचा आणि सांस्कृतिक सातत्याचा अर्थपूर्ण मागोवा घेता येतो. हीच या अभ्यासाची प्रमुख फलश्रुती आहे.